﴿فَإِن كَذَّبُوكَ فَقُل رَّبُّكُمۡ ذُو رَحۡمَةٖ وَٰسِعَةٖ وَلَا يُرَدُّ بَأۡسُهُۥ عَنِ ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡمُجۡرِمِينَ ١٤٧ سَيَقُولُ ٱلَّذِينَ أَشۡرَكُواْ لَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَآ أَشۡرَكۡنَا وَلَآ ءَابَآؤُنَا وَلَا حَرَّمۡنَا مِن شَيۡءٖۚ كَذَٰلِكَ كَذَّبَ ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡ حَتَّىٰ ذَاقُواْ بَأۡسَنَاۗ قُلۡ هَلۡ عِندَكُم مِّنۡ عِلۡمٖ فَتُخۡرِجُوهُ لَنَآۖ إِن تَتَّبِعُونَ إِلَّا ٱلظَّنَّ وَإِنۡ أَنتُمۡ إِلَّا تَخۡرُصُونَ ١٤٨ قُلۡ فَلِلَّهِ ٱلۡحُجَّةُ ٱلۡبَٰلِغَةُۖ فَلَوۡ شَآءَ لَهَدَىٰكُمۡ أَجۡمَعِينَ ١٤٩ قُلۡ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ٱلَّذِينَ يَشۡهَدُونَ أَنَّ ٱللَّهَ حَرَّمَ هَٰذَاۖ فَإِن شَهِدُواْ فَلَا تَشۡهَدۡ مَعَهُمۡۚ وَلَا تَتَّبِعۡ أَهۡوَآءَ ٱلَّذِينَ كَذَّبُواْ بَِٔايَٰتِنَا وَٱلَّذِينَ لَا يُؤۡمِنُونَ بِٱلۡأٓخِرَةِ وَهُم بِرَبِّهِمۡ يَعۡدِلُونَ ١٥٠ ۞قُلۡ تَعَالَوۡاْ أَتۡلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمۡ عَلَيۡكُمۡۖ أَلَّا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗاۖ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَوۡلَٰدَكُم مِّنۡ إِمۡلَٰقٖ نَّحۡنُ نَرۡزُقُكُمۡ وَإِيَّاهُمۡۖ وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلۡفَوَٰحِشَ مَا ظَهَرَ مِنۡهَا وَمَا بَطَنَۖ وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ ١٥١ وَلَا تَقۡرَبُواْ مَالَ ٱلۡيَتِيمِ إِلَّا بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ حَتَّىٰ يَبۡلُغَ أَشُدَّهُۥۚ وَأَوۡفُواْ ٱلۡكَيۡلَ وَٱلۡمِيزَانَ بِٱلۡقِسۡطِۖ لَا نُكَلِّفُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۖ وَإِذَا قُلۡتُمۡ فَٱعۡدِلُواْ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰۖ وَبِعَهۡدِ ٱللَّهِ أَوۡفُواْۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ ١٥٢ وَأَنَّ هَٰذَا صِرَٰطِي مُسۡتَقِيمٗا فَٱتَّبِعُوهُۖ وَلَا تَتَّبِعُواْ ٱلسُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمۡ عَن سَبِيلِهِۦۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَتَّقُونَ ١٥٣ ﴾
تەرجىمىسى
147 – ئى مۇھەممەد! ئەگەر ئۇلار سېنى يالغانچى دېسە، ئېيتقىنكى: «رەببىڭلار كەڭ رەھمەت ئىگىسىدۇر. لېكىن ئۇنىڭ شىددەتلىك ئازابى گۇناھكار قەۋمدىن قايتۇرۇلمايدۇ».
148 – يېقىندا مۇشرىكلار: «ئەگەر ئاللاھ خالىسا ئىدى، بىز شېرىك كەلتۈرمىگەن بولاتتۇق، ئاتا -بوۋىلىرىمىزمۇ شېرىك كەلتۈرمىگەن بولاتتى ۋە ھېچ نەرسىنى ھارام قىلمىغان بولاتتۇق» دەيدۇ. ئۇلاردىن بۇرۇنقىلارمۇ ئازابىمىزنى تېتىغانغا قەدەر مۇشۇنداق يالغان سۆزلەشكەن ئىدى. ئى مۇھەممەد! ئېيتقىنكى: «بۇ ھەقتە بىزگە كۆرسىتەلەيدىغان بىرەر ئىلمىي دەلىلىڭلار بارمۇ؟ سىلەر پەقەت گۇمانغىلا ئەگىشىسىلەر. سىلەر پەقەت قۇرۇق گەپ قىلىسىلەر.
149 – ئى مۇھەممەد! ئېيتقىنكى: «ئۇنداقتا ئاللاھنىڭ كۈچلۈك دەلىلى بار. ئەگەر ئاللاھ خالىسا ئىدى، ھەممىڭلارنى توغرا يولغا كەلتۈرەتتى».
150 – ئى مۇھەممەد! ئۇلارغا ئېيتقىنكى: «ئاللاھ بۇنى ھارام قىلدى دەپ گۇۋاھلىق بېرىدىغان گۇۋاھچىلىرىڭلارنى ئېلىپ كېلىڭلار». ئەگەر ئۇلار گۇۋاھلىق بەرسە، سەن ئۇلار بىلەن بىرلىكتە گۇۋاھلىق بەرمىگىن. ئايەتلىرىمىزنى يالغان دېگەن، ئاخىرەتكە ئىشەنمەيدىغان ۋە رەببىگە باشقىلارنى تەڭ قىلىدىغانلارنىڭ نەپسى خاھىشلىرىغا ئەگەشمىگىن.
151 – ئى مۇھەممەد! ئېيتقىنكى: «كېلىڭلار، رەببىڭلار سىلەرگە ھارام قىلغان نەرسىلەرنى ئوقۇپ بېرەي: ئاللاھقا ھېچ نەرسىنى شېرىك قىلماڭلار، ئاتا – ئاناڭلارغا ياخشىلىق قىلىڭلار، كەمبەغەللىك سەۋەبىدىن بالىلىرىڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار، بىز سىلەرگە ۋە ئۇلارغا رىزىق بېرىمىز. ئاشكارا ۋە يۇشۇرۇن ھېچقانداق قەبىھ ئىشلارغا يېقىنلاشماڭلار. ئاللاھ ئۆلتۈرۈشنى ھارام قىلغان جاننى ئۆلتۈرمەڭلار، لېكىن تېگىشلىك بولغانلارنى ئۆلتۈرسەڭلار بولىدۇ. ئەنە شۇلارنى ئاللاھ سىلەرگە تاپشۇردى، ئەقلىڭلارنى ئىشلەتكەيسىلەر!
152 – يېتىمنىڭ مېلىغا يېقىنلاشماڭلار. لېكىن ئۇ، قىرانلىق دەۋرىگە يەتكەنگە قەدەر ئەڭ ياخشى يول بىلەن يېقىنلاشساڭلار بولىدۇ. كەمچەننى ۋە تارازىنى ئادىللىق بىلەن توغرا تۇتۇڭلار. بىز ھېچكىمنى كۈچى يەتمەيدىغان ئىشقا تەكلىپ قىلمايمىز. سۆز قىلغان چېغىڭلاردا ئادىل بولۇڭلار. ھەققىدە سۆز قىلىنىدىغان كىشى تۇغقىنىڭلار بولغان تەقدىردىمۇ شۇنداق قىلىڭلار. ئاللاھقا بەرگەن ئەھدىڭلارغا ۋاپا قىلىڭلار. ئەنە شۇلارنى ئاللاھ سىلەرگە تاپشۇردى، ئېسىڭلاردا تۇتقايسىلەر.
153 – مانا بۇ مېنىڭ توغرا يولۇمدۇر. ئۇنىڭغا ئەگىشىڭلار. باشقا يوللارغا ئەگەشمەڭلار. چۈنكى ئۇ باشقا يوللار سىلەرنى ئاللاھنىڭ يولىدىن ئايرىۋېتىدۇ. ئەنە شۇلارنى ئاللاھ سىلەرگە تاپشۇردى. تەقۋادار بولغايسىلەر».
تەپسىرى
ئاللاھ تائالا يۇقىرىدا بىرقانچە ئايەتتە ئۆز ۋاقتىدىكى مۇشرىكلارنىڭ ئېكىنلىرىدىن ۋە تۆگە، كالا، قوي، ئۆچكە قاتارلىق ھايۋانلىرىدىن بەزىلىرىنى ھېچبىر دەلىلگە ئاساسلانماستىن ھارام دەپ قوبۇل قىلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ، ئۇلارغا قاتتىق رەددىيە بېرىدۇ ۋە ئۇلارنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. 148 ~ 150 – ئايەتلەردە بولسا، ئۇ مۇشرىكلارنىڭ ئۆز قەبىھلىكلىرىگە كۆرسەتكەن باھانە ۋە ئېيتقان ئۆزۈرلىرىنى بىلدۈرىدۇ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى ئۇلارغا رەددىيە بېرىشكە بۇيرۇيدۇ ۋە رەددىيە بېرىشنىڭ يولىنى كۆرسىتىدۇ، شۇنداقلا ئۇنى ئۇ مۇشرىكلارنىڭ نەپسى خاھىشلىرىغا ئەگىشىشتىن توسىدۇ. ئايەتلەرنىڭ مەنىسى تۆۋەندىكىچە:
- ئى مۇھەممەد! مۇشرىكلار ئۆزلىرىنىڭ ۋە ئاتا – بوۋىلىرىنىڭ مۇشرىكلىقىغا، شۇنداقلا ئېكىن ۋە ھايۋانلىرىنىڭ بىر قىسمىنى ھارام دەپ قوبۇل قىلىشلىرىغا «ئاللاھ مۇشۇنداق خالىغان ئىكەن، يەنى بىزنىڭ مۇشرىك بولۇشىمىز ۋە بەزى نەرسىلەرنى ھارام قىلىشىمىز ئاللاھنىڭ تەقدىرى» دەپ باھانە كۆرسىتىدۇ. ئۇلاردىن بۇرۇنقى مۇشرىكلارمۇ شىددەتلىك ئازابىمىزنى تېتىغۇچىلىك شۇنداق يالغانلارنى ئېيتقان ئىدى. ئى مۇھەممەد! ئۇلارغا ئېيتقىنكى: «ئى مۇشرىكلار! بۇ دەۋايىڭلارغا بىرەر ئىلمىي دەلىلىڭلار بارمۇ؟ بولسا چىقىرىپ بىزگە كۆرسىتىڭلار. ئەمەلىيەت شۇكى: سىلەر بۇ ناشايان سۆزنى پەقەت گۇمان ۋە پەرەز بىلەنلا ئېيتىۋاتىسىلەر».
- ئى مۇھەممەد! ئۇ مۇشرىكلارغا ئېتقىنكى: «سىلەرنىڭ ‹ئاللاھ خالىغان بولسا، شېرىك كەلتۈرمىگەن ۋە ھېچ نەرسىنى ھارام قىلمىغان بولاتتۇق› دېگەن دەۋايىڭلارغا دىلىلىڭلار يوق. ئەمما ئاللاھنىڭ سىلەرنىڭ يالغانچى ئىكەنلىكىڭلارغا كۈچلۈك دەلىلى بار بولۇپ، ئۇ بولسىمۇ تۆۋەندىكىچە:
ئاللاھ تائالا ئىنسانلارغا ئىرادە قىلىش ئەركىنلىكى ۋە ئىرادە قىلغىنىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش كۈچى ئاتا قىلدى، ھېچكىمنى بىرەر ئىشنى قىلىشقا ياكى بىرەر ئىشنى تەرك ئېتىشكە مەجبۇر قىلمىدى[1]. ئىنسانلاردا ئىرادە ئەركىنلىكى بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارنى پەيغەمبەر ئەۋەتىش ۋە كىتاب نازىل قىلىش ئارقىلىق ياخشى ئىشلارغا بۇيرۇدى، يامان ئىشلاردىن توستى. ناۋادا ئىنسانلاردا بۇ ئەركىنلىك بولمىسا ئىدى، ئىلاھىي بۇيرۇق ۋە چەكلىمىنىڭ ھېچقانداق ئەھمىيىتى بولمايتتى. شۇڭلاشقا خالىغان كىشى بۇيرۇققا بۇيسۇنىدۇ، خالىغان كىشى بويۇنتاۋلىق قىلىدۇ. بۇ، مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھەقىقەت. ئەگەر ھىدايەت تېپىش ياكى ئېزىپ كېتىش ئاللاھنىڭ خالىشى بىلەن بولسا ئىدى، ئاللاھ ھەممىڭلارنى ھىدايەت قىلغان بولاتتى. بۇ تەقدىردە ھىدايەت تېپىش، مەجبۇرىي بولغان بولاتتى. لېكىن ئاللاھ ھىدايەت تېپىشنى سىلەرنىڭ تاللىشىڭلارغا باغلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن ۋە سىلەر ئازغۇنلۇقنى تاللىغانلىقىڭلار ئۈچۈن ئاللاھ سىلەرنى ئازغۇنلۇقۇڭلاردا قويۇپ قويدى.
دەرۋەقە ئاللاھنىڭ ھىدايەت قىلىشى – ھەق يولنى تاللىغانلارنى ھەق يولغا قوبۇل قىلىشى ۋە ئۇ يولدا مۇۋەپپەقىيەت ئاتا قىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. ئاللاھنىڭ ئازدۇرۇۋېتىشى بولسا، خاتا يولنى تاللىغانلارنى ئۆزلىرى تاللىغان خاتا يولدا تاشلىۋېتىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئاللاھ تائالانىڭ ئىنسانلارنى ھىدايەت قىلىش ۋە ئازدۇرۇۋېتىشتىكى ئۆزگەرمەس قانۇنىدۇر[2]. شۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھنىڭ ئاخىرقى كىتابى قۇرئان كەرىم نازىل بولۇش ئېتىبارى بىلەن «پۈتۈن ئىنسانىيەتكە ھىدايەت»[3]، «كۈچلۈك دەلىل ۋە پارلاق نۇر»[4] بولسىمۇ، نەتىجە ئېتىبارى بىلەن «تەقۋادارلارغا ھىدايەتتۇر»[5]، «ئاللاھقا تەسلىم بولغۇچىلارغا ھىدايەت، رەھمەت ۋە بېشارەتتۇر»[6]، «ئىشەنگۈچىلەرگە شىپا ۋە رەھمەتتۇر»[7]، «ياخشى ئىش قىلغۇچىلارغا ھىدايەت ۋە رەھمەتتۇر»[8].
- ئى مۇھەممەد! ئاللاھ ھالال قىلغان نەرسىلەرنى ئۆزى چاغلاپ ھارام قىلىپ ئاندىن «بىزنى بۇنىڭغا ئاللاھ بۇيرۇغان» دەپ ئاللاھقا تۆھمەت قىلغان ئۇ مۇشرىكلارغا ئېيتقىنكى: «ئى مۇشرىكلار! ئاللاھنىڭ ئۇ ئېكىن ۋە ھايۋانلارنى ھارام قىلغانلىقىغا دەلىلىڭلار يوق، بۇ ئېنىق. ناۋادا بۇنىڭغا گۇۋاھچىلىرىڭلار بولسا، ئۇلارنى ھازىر قىلىڭلار!». ئى مۇھەممەد! ئۇلارنىڭ گۇۋاھچىلىرىمۇ يوق، شۇڭلاشقا ئۇلار گۇۋاھچى كەلتۈرەلمەيدۇ، ناۋادا گۇۋاھچى كەلتۈرسە ۋە كەلتۈرگەن گۇۋاھچىسى «ئاللاھ بۇلارنى ھارام قىلغان» دەپ گۇۋاھلىق بەرسە، ئۇ يالغان گۇۋاھچىدۇر، تۆھمەتچىدۇر. بۇ تەقدىردە سەن ئۇنداق يالغانچى ۋە تۆھمەتچىلەر بىلەن بىللە گۇۋاھلىق بەرمىگىن، ئايەتلىرىمىزنى ئىنكار قىلغان، ئاخىرەتكە ئىشەنمەيدىغان ۋە رەببىگە باشقا نەرسىلەرنى تەڭ قىلىۋاتقان ئۇ مۇشرىكلارنىڭ نەپسى خاھىشلىرىغا ئەگەشمىگىن.
ئاللاھ تائالا يۇقىرىدا مۇشرىكلارنىڭ «بىزنى بۇ ئېكىن ۋە ھايۋانلارنى ھارام قىلىشقا ئاللاھ بۇيرۇغان» دېگەن مەنىدىكى تۆھمەتلىرىگە قاتتىق رەددىيە بېرىدۇ ۋە ئۆزىنىڭ ئۇ نەرسىلەرنى ھارام قىلمىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. 151 ~ 153 -ئايەتلەردە بولسا، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى، ئۆزى بەلگىلىگەن ھاراملارنى ئۇلارغا تونۇتۇشقا بۇيرۇيدۇ ۋە ئۇ ھاراملارنى بايان قىلىدۇ. ئايەتتە «ئاللاھ ھارام قىلغان ئىشلارنى ئېيتىپ بېرەي» دېگەن مەنىدىكى ئىپادىدىن كېيىن زىكىر قىلىنغان جۈملىلەردە، ئاللاھ توسقان ئىشلارنى قىلىش ۋە ئاللاھ بۇيرۇغان ئىشلارنى قىلماسلىق ھارامدۇر. ئايەتلەرنىڭ مەنىسى تۆۋەندىكىچە:
151 – 153. ئى مۇھەممەد! رەببىگە باشقا نەرسىلەرنى تەڭ قىلىۋاتقان، ئاللاھ ھارام قىلمىغان بەزى نەرسىلەرنى نەپسى خاھىشلىرى بىلەن ھارام قىلىپ، ئاندىن بۇ ھەقتە ئاللاھقا تۆھمەت قىلغان ئۇ مۇشرىكلارغا ئېيتىقىنكى: «ئى مۇشرىكلار! كېلىڭلار، مەن سىلەرگە ئاللاھ ھارام قىلغان نەرسىلەرنى ئېيتىپ بېرەي. ئاللاھ ھارام قىلغان نەرسىلەر مۇنۇلاردىن ئىبارەت: ئاللاھقا شېرىك كەلتۈرۈش، ئاتا – ئانىغا ياخشىلىق قىلماسلىق، كەمبەغەللىك سەۋەبىدىن بالىلارنى ئۆلتۈرۈۋېتىش، قەبىھ ئىشلارنى (چوڭ گۇناھلارنى) قىلىش، ناھەق ئادەم ئۆلتۈرۈش، يېتىمنىڭ مېلىنى يەۋېلىش، ئۆلچەم ۋە تەرازىنى كەم تۇتۇش، سۆز ۋە ھۆكۈمدە ناھەقچىلىك قىلىش، لەۋزىدىن يېنىۋېلىش ۋە ئاللاھنىڭ يولىغا ئەگەشمەسلىك (ئىسلامنى قوبۇل قىلماسلىق). ئى مۇشرىكلار! ئاللاھ بەندىلىرىگە ھارام قىلغان ئىشلار ئەنە شۇلاردۇر. ئۇلارنى ئېسىڭلاردا تۇتۇپ ساقلانغايسىلەر!».
[1] قاراڭ: 18 – سۈرە كەھف، 29 – ئايەت؛ 76 – سۈرە ئىنسان، 1 ~ 3 – ئايەتلەر؛ 90 – سۈرە بەلەد، 4 ~ 10 – ئايەتلەر.
[2] قاراڭ: 4 – سۈرە نىسا، 174 – ئايەت؛ 10 – سۈرە يۇنۇس، 108 – ئايەت؛ 17 – سۈرە ئىسرا، 15 – ئايەت؛ 27 – سۈرە نەمل، 92 – ئايەت؛ 39 – سۈرە زۇمەر، 41 – ئايەت.
[3] قاراڭ: 2 – سۈرە بەقەرە: 185 – ئايەت.
[4] قاراڭ: 4 – سۈرە نىسا، 174 – ئايەت.
[5] قاراڭ: 2 – سۈرە بەقەرە، 2 – ئايەت.
[6] قاراڭ: 16 – سۈرە نەھل، 89 – ۋە 102 – ئايەتلەر.
[7] قاراڭ: 17 – سۈرە ئىسرا، 82 – ئايەت.
[8] قاراڭ: 31 – سۈرە لۇقمان، 3 – ئايەت.





